Ngành xây dựng luôn giữ vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia là lĩnh vực tác động trực tiếp đến kết cấu hạ tầng, nhà ở, đô thị, đời sống cộng đồng. Chính vì vậy việc xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ minh bạch hiệu quả trong lĩnh vực này là điều kiện tiên quyết để tạo môi trường đầu tư thuận lợi nâng cao chất lượng công trình với bảo vệ lợi ích của toàn xã hội. Luật Xây dựng năm 2014 được Quốc hội ban hành nhằm đáp ứng nhu cầu đó. Với nhiều điểm mới mang tính cải cách luật đã thiết lập khung pháp lý cơ bản cho mọi hoạt động đầu tư xây dựng từ khâu chuẩn bị đến khi hoàn thành và đưa vào sử dụng.
Mục tiêu điều chỉnh và phạm vi áp dụng
Luật Xây dựng năm 2014 ra đời trong bối cảnh thị trường xây dựng Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh. Nhiều dự án quy mô lớn trong lĩnh vực hạ tầng, bất động sản, công nghiệp và giao thông đồng loạt triển khai. Tuy nhiên hành lang pháp lý lúc bấy giờ còn chồng chéo thiếu đồng bộ gây ra nhiều ách tắc trong quá trình thực hiện dự án.
Luật được ban hành nhằm khắc phục các tồn tại trên đồng thời định hình quy trình đầu tư xây dựng chặt chẽ rõ ràng hơn. Luật điều chỉnh toàn bộ hoạt động liên quan đến xây dựng bao gồm lập quy hoạch xây dựng, thẩm định dự án, cấp phép xây dựng, thi công, giám sát, nghiệm thu với bàn giao công trình đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia như chủ đầu tư, đơn vị thiết kế, nhà thầu thi công, cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng dân cư.
Phạm vi áp dụng của luật không chỉ bao gồm tổ chức cá nhân trong nước mà còn điều chỉnh các nhà đầu tư và đơn vị xây dựng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.
Các nguyên tắc và định hướng lớn trong luật
Luật Xây dựng năm 2014 được xây dựng dựa trên bốn nguyên tắc cơ bản. Thứ nhất là đảm bảo sự thống nhất đồng bộ với hệ thống pháp luật về đầu tư, đất đai, môi trường và quy hoạch. Thứ hai là bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia. Thứ ba là nâng cao vai trò giám sát cộng đồng trong các dự án đầu tư công cuối cùng là khuyến khích ứng dụng khoa học kỹ thuật với sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện môi trường.
Định hướng xuyên suốt của luật là minh bạch hóa quy trình với nâng cao chất lượng quản lý đầu tư xây dựng. Mọi dự án đều phải trải qua các bước đánh giá kỹ lưỡng về mục tiêu, quy mô, hiệu quả kinh tế và tác động môi trường đồng thời luật cũng tăng cường cơ chế hậu kiểm yêu cầu các chủ đầu tư và cơ quan chức năng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo với giám sát quá trình thi công.
Các nội dung trọng tâm được quy định trong luật
Một trong những nội dung quan trọng của Luật là quy định chi tiết về điều kiện khởi công công trình xây dựng. Theo đó công trình chỉ được phép triển khai khi đã có thiết kế bản vẽ thi công được phê duyệt có giấy phép xây dựng hợp lệ đảm bảo an toàn có đầy đủ mặt bằng thi công. Quy định này giúp hạn chế tình trạng khởi công theo kiểu chạy tiến độ gây lãng phí và mất an toàn.
Bên cạnh đó luật quy định cụ thể về thẩm quyền cấp phép xây dựng. Các cơ quan từ trung ương đến địa phương được phân cấp rõ ràng tránh tình trạng chồng lấn đùn đẩy trách nhiệm đặc biệt luật xác định rõ các loại công trình được miễn giấy phép như công trình bí mật quốc phòng, công trình nhỏ trong khu dân cư đã có quy hoạch chi tiết hoặc nhà ở riêng lẻ ở nông thôn không thuộc khu bảo tồn di tích.
Luật cũng chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi của người dân trong khu vực chịu ảnh hưởng của dự án. Chủ đầu tư có trách nhiệm lấy ý kiến cộng đồng trong quá trình lập quy hoạch chi tiết đồng thời phải bồi thường đầy đủ thỏa đáng cho người bị thu hồi đất hay phải di dời.
Một điểm mới mang tính tiến bộ là quy định về bảo hiểm bắt buộc trong thi công xây dựng. Chủ đầu tư, nhà thầu và đơn vị giám sát phải mua bảo hiểm công trình để phòng ngừa rủi ro trong quá trình xây dựng không chỉ bảo vệ quyền lợi các bên mà còn góp phần nâng cao ý thức về an toàn lao động và trách nhiệm nghề nghiệp.
Tác động thực tiễn của luật trong những năm qua
Kể từ khi có hiệu lực luật Xây dựng năm 2014 đã mang lại nhiều chuyển biến tích cực trong quản lý xây dựng. Quy trình cấp phép trở nên rõ ràng hơn giúp nhà đầu tư tiết kiệm thời gian và chi phí. Chất lượng hồ sơ thiết kế và công tác giám sát thi công cũng được cải thiện đáng kể nhờ các yêu cầu chặt chẽ về thẩm định và nghiệm thu.
Việc phân cấp cho chính quyền địa phương trong cấp phép với kiểm tra công trình đã tạo điều kiện phát huy vai trò quản lý tại chỗ. Các địa phương linh hoạt hơn trong xử lý vướng mắc và chủ động tổ chức kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu sai phạm từ đó tỷ lệ vi phạm trật tự xây dựng có xu hướng giảm ở nhiều khu vực đô thị lớn.
Ngoài ra việc yêu cầu lấy ý kiến cộng đồng đã giúp tăng cường sự đồng thuận trong các dự án đầu tư xây dựng đặc biệt là những dự án ảnh hưởng đến cư dân đô thị hay liên quan đến hạ tầng xã hội là một bước tiến trong việc thúc đẩy dân chủ cơ sở giảm thiểu khiếu kiện về đất đai, đền bù.
Những thách thức và đề xuất hoàn thiện
Dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực luật Xây dựng năm 2014 vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Thủ tục hành chính trong một số khâu vẫn còn phức tạp gây khó khăn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Bên cạnh đó việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý xây dựng còn hạn chế dẫn đến tình trạng chậm cập nhật dữ liệu và thiếu kết nối giữa các cơ quan.
Một số quy định về xử lý vi phạm chưa đủ sức răn đe khiến một số chủ đầu tư cố tình vi phạm rồi mới xin hợp thức hóa. Hiện tượng này gây ảnh hưởng đến trật tự xây dựng khiến công tác quản lý trở nên bị động.
Để hoàn thiện cần tiếp tục sửa đổi luật theo hướng đơn giản hóa thủ tục tăng tính tự chủ cho địa phương đồng thời đầu tư mạnh hơn vào chuyển đổi số trong ngành xây dựng. Việc hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu về quy hoạch, giấy phép và tiến độ dự án cũng sẽ giúp công khai minh bạch với phòng ngừa vi phạm hiệu quả hơn.
Luật Xây dựng năm 2014 đã đặt nền móng vững chắc cho quản lý hoạt động đầu tư xây dựng tại Việt Nam. Với định hướng lấy hiệu quả minh bạch và trách nhiệm làm trọng tâm luật đã góp phần nâng cao chất lượng công trình giảm thiểu thất thoát với bảo vệ lợi ích cộng đồng tuy nhiên để luật phát huy hết tiềm năng cần tiếp tục hoàn thiện cả về nội dung pháp lý lẫn phương thức tổ chức thực hiện. Khi đó ngành xây dựng sẽ trở thành động lực thực sự cho phát triển bền vững với hiện đại hóa đất nước.