Thuế thu nhập cá nhân là một trong những sắc thuế quan trọng vừa bảo đảm nguồn thu ngân sách nhà nước vừa điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư tuy nhiên sau một thời gian áp dụng Luật Thuế thu nhập cá nhân năm 2007 thực tiễn đã cho thấy nhiều bất cập. Mức giảm trừ không còn phù hợp với mặt bằng thu nhập và chi phí sinh hoạt dẫn đến việc người dân dù thu nhập không cao vẫn bị tính thuế. Để khắc phục tình trạng này Quốc hội đã thông qua Luật số 26/2012/QH13 nhằm sửa đổi và bổ sung một số điều quan trọng giúp chính sách thuế tiệm cận hơn với thực tế và tạo điều kiện thuận lợi cho người nộp thuế.
Bối cảnh sửa đổi luật
Sau năm 2007 Việt Nam trải qua nhiều biến động kinh tế trong đó đáng kể nhất là sự gia tăng chi phí sinh hoạt do lạm phát. Mức giảm trừ gia cảnh được quy định trước đây nhanh chóng trở nên lỗi thời khiến thu nhập chịu thuế thực chất cao hơn khả năng chi trả của người dân. Bên cạnh đó sự thiếu rõ ràng về phạm vi thu nhập chịu thuế và các thủ tục tính thuế làm phát sinh nhiều khó khăn trong thực hiện nghĩa vụ tài chính của người dân chính vì vậy việc sửa đổi luật là cần thiết và mang tính cấp thiết nhằm giảm áp lực tài chính cho người lao động và đảm bảo công bằng trong hệ thống thuế.
Điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh
Một trong những nội dung được quan tâm nhiều nhất trong luật sửa đổi chính là mức giảm trừ gia cảnh theo đó người nộp thuế được nâng mức giảm trừ từ 4 triệu lên 9 triệu đồng mỗi tháng. Với người phụ thuộc mức giảm trừ cũng được nâng từ 1,6 triệu lên 3,6 triệu đồng mỗi tháng là sự điều chỉnh mang tính bước ngoặt bởi lần đầu tiên mức giảm trừ được điều chỉnh gần gấp đôi so với quy định cũ phản ánh đúng thực tế chi tiêu và sinh hoạt của người dân.
Việc nâng mức giảm trừ không chỉ làm giảm số lượng người phải nộp thuế mà còn giảm số thuế phải nộp đối với người có thu nhập trung bình giúp khuyến khích tiêu dùng, thúc đẩy sản xuất và tăng động lực lao động đồng thời thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với đời sống người lao động.
Bổ sung các khoản thu nhập miễn thuế
Luật số 26/2012/QH13 đã mở rộng thêm một số khoản thu nhập không phải chịu thuế nhằm thể hiện chính sách nhân đạo và khuyến khích tích cực từ xã hội. Một số khoản thu nhập được miễn thuế bao gồm lương hưu do bảo hiểm xã hội chi trả, các khoản trợ cấp từ quỹ bảo hiểm và quỹ xã hội tự nguyện cũng như tiền thưởng kèm theo danh hiệu do nhà nước trao tặng.
Điều này không chỉ giảm gánh nặng tài chính cho người dân mà còn phù hợp với thông lệ quốc tế trong việc miễn thuế đối với các khoản thu nhập có tính chất an sinh và phúc lợi. Ngoài ra luật cũng làm rõ hơn về các trường hợp thu nhập từ thừa kế, quà tặng bất động sản giữa người trong gia đình sẽ không bị đánh thuế giúp tạo thuận lợi cho việc chuyển giao tài sản hợp pháp trong nội bộ gia đình.
Điều chỉnh về thu nhập từ đầu tư và chuyển nhượng
Một điểm mới khác đáng chú ý là quy định rõ hơn về thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán. Người nộp thuế được lựa chọn giữa hai phương pháp tính thuế theo lần giao dịch hoặc tổng thu nhập trong năm. Cách làm này giúp nhà đầu tư chủ động hơn trong việc hoạch định nghĩa vụ thuế đồng thời giảm tải công việc cho cơ quan quản lý thuế khi quyết toán vào cuối năm.
Đối với chuyển nhượng bất động sản luật cũng quy định chặt chẽ hơn về việc kê khai giá chuyển nhượng để chống thất thu thuế. Người chuyển nhượng phải kê khai đúng giá thực tế giao dịch và chịu trách nhiệm pháp lý nếu khai sai góp phần tăng cường tính minh bạch trong các giao dịch bất động sản và hạn chế hiện tượng lách thuế thông qua hợp đồng ủy quyền hoặc kê khai giá thấp hơn thực tế.
Cơ chế điều chỉnh linh hoạt theo biến động giá cả
Một trong những điểm tích cực khác trong luật sửa đổi là đưa vào cơ chế điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh theo biến động của chỉ số giá tiêu dùng cụ thể nếu CPI tăng trên 20 phần trăm so với thời điểm luật có hiệu lực thì Chính phủ được phép đề xuất điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh để đảm bảo quyền lợi cho người nộp thuế. Cơ chế này phản ánh nguyên tắc thuế thu nhập cá nhân không chỉ là công cụ tài chính mà còn là công cụ chính sách xã hội có thể thay đổi linh hoạt theo tình hình kinh tế vĩ mô.
Tác động thực tế sau khi luật có hiệu lực
Sau khi có hiệu lực luật số 26/2012/QH13 đã tạo ra nhiều tác động tích cực. Số người thuộc diện nộp thuế thu nhập cá nhân giảm đáng kể. Người lao động có thu nhập trung bình hoặc thấp cảm thấy bớt gánh nặng tài chính từ đó nâng cao tinh thần lao động và mức độ hài lòng với chính sách nhà nước. Doanh nghiệp khi thực hiện trách nhiệm khấu trừ và quyết toán cũng giảm áp lực đáng kể nhờ các quy định rõ ràng đơn giản dễ thực hiện hơn.
Cơ quan thuế cũng có điều kiện thuận lợi hơn trong việc giám sát và đối chiếu các khoản thu nhập nhờ hệ thống pháp lý rõ ràng. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế cũng được đẩy mạnh sau khi luật sửa đổi giúp quá trình kê khai và quyết toán diễn ra nhanh chóng, thuận tiện.
Những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện
Dù luật đã sửa đổi nhiều nội dung quan trọng nhưng trong quá trình triển khai vẫn tồn tại một số vấn đề cần tiếp tục cải thiện. Việc cập nhật mức giảm trừ gia cảnh vẫn chưa được thực hiện định kỳ như kỳ vọng. Khi giá cả tăng mạnh mà mức giảm trừ không thay đổi kịp thời, người lao động lại tiếp tục chịu thuế cao hơn so với khả năng thực tế.
Ngoài ra việc kiểm soát thu nhập ngoài sổ sách như thu nhập từ lao động tự do, dịch vụ cá nhân hay thương mại điện tử vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Để nâng cao hiệu quả quản lý thuế cần tăng cường kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế và các tổ chức tín dụng, ngân hàng, doanh nghiệp nhằm phát hiện và quản lý thu nhập một cách đầy đủ hơn.
Luật số 26/2012/QH13 là một bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách thuế thu nhập cá nhân tại Việt Nam. Những nội dung sửa đổi đã góp phần tạo ra sự công bằng hơn trong đóng góp ngân sách nhà nước, đồng thời thể hiện tinh thần nhân văn hỗ trợ người dân ổn định cuộc sống trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động. Để luật phát huy hiệu quả lâu dài cần tiếp tục hoàn thiện các quy định chi tiết, xây dựng cơ chế cập nhật kịp thời và hiện đại hóa quản lý thuế theo hướng minh bạch đơn giản dễ tiếp cận và phù hợp với bối cảnh hội nhập.