Giữ gìn an ninh trật tự là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của mỗi quốc gia đặc biệt tại cấp cơ sở nơi đời sống người dân diễn ra hàng ngày. Trong suốt thời gian qua các lực lượng như bảo vệ dân phố, dân phòng và công an xã bán chuyên trách đã góp phần không nhỏ trong việc bảo vệ sự bình yên của cộng đồng tuy nhiên trước yêu cầu cải cách và tinh gọn bộ máy, việc thống nhất và xây dựng mô hình lực lượng mới là điều cần thiết. Luật số 30/2023/QH15 được Quốc hội ban hành nhằm cụ thể hóa mục tiêu này đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng và toàn diện cho lực lượng tham gia bảo vệ an ninh trật tự ở cơ sở. Luật có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2024 mở ra một giai đoạn mới trong công tác phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật ngay từ cơ sở.
Bối cảnh ra đời của Luật
Trước khi Luật số 30/2023/QH15 ra đời, các lực lượng quần chúng tham gia giữ gìn an ninh trật tự tại cơ sở tồn tại dưới nhiều tên gọi khác nhau và chịu sự điều hành khác nhau. Trong đó có bảo vệ dân phố tại các phường thuộc đô thị, dân phòng trong công tác phòng cháy chữa cháy, công an xã bán chuyên trách tại các địa phương chưa bố trí công an chính quy. Thực tế cho thấy mô hình này thiếu tính thống nhất khó khăn trong điều phối và chưa phát huy hết tiềm năng của lực lượng tại cơ sở.
Việc ban hành luật mới là cần thiết để tổ chức lại lực lượng theo hướng thống nhất chuyên nghiệp hơn nhưng vẫn giữ được tính linh hoạt gần dân phát huy vai trò của cộng đồng trong giữ gìn trật tự qua đó tạo tiền đề cho sự phối hợp hiệu quả giữa công an chính quy và lực lượng hỗ trợ tại cơ sở.
Những điểm mới trong nội dung luật
Luật số 30/2023/QH15 gồm nhiều điều khoản quy định cụ thể về tổ chức, tiêu chuẩn, chế độ chính sách và nguyên tắc hoạt động của lực lượng tham gia bảo vệ an ninh trật tự ở cơ sở. Điểm mới đầu tiên là việc thống nhất toàn bộ các lực lượng cũ thành một lực lượng duy nhất với tên gọi ngắn gọn rõ ràng góp phần đơn giản hóa bộ máy và thuận tiện cho công tác quản lý điều hành.
Thứ hai luật quy định rõ nguyên tắc hoạt động dựa trên cơ sở tự nguyện, dân chủ chịu sự lãnh đạo của cấp ủy đảng với quản lý của ủy ban nhân dân cấp xã và sự hướng dẫn nghiệp vụ của công an cấp xã là cách tiếp cận phù hợp trong điều kiện hiện nay khi yêu cầu vừa chuyên nghiệp hóa nhưng vẫn đảm bảo tính cộng đồng và sự gắn bó với dân cư.
Thứ ba luật xác lập rõ các nhiệm vụ của lực lượng này gồm nắm bắt tình hình an ninh trật tự tại địa phương tham gia tuần tra kiểm soát phối hợp phòng cháy chữa cháy cả cứu hộ cứu nạn hỗ trợ xử lý vi phạm hành chính và giáo dục cảm hóa người vi phạm. Những nhiệm vụ này mang tính bổ trợ cho công an xã và có thể điều chỉnh linh hoạt theo đặc thù của từng địa phương.
Thứ tư luật quy định tiêu chuẩn người tham gia lực lượng phải là công dân Việt Nam thường trú hoặc tạm trú hợp pháp có phẩm chất đạo đức tốt có sức khỏe phù hợp và không vi phạm pháp luật. Ưu tiên những người từng là công an, quân nhân hoặc người có uy tín tại khu dân cư đảm bảo lực lượng có chất lượng và có sự gắn kết thực sự với cộng đồng.
Thứ năm Luật quy định lực lượng được hỗ trợ chi phí hoạt động được cấp trang phục, công cụ hỗ trợ và được hưởng chế độ bồi dưỡng khi thực hiện nhiệm vụ là điểm quan trọng giúp lực lượng này yên tâm công tác đồng thời tạo cơ chế rõ ràng để địa phương bố trí kinh phí hợp lý.
Tác động tích cực của Luật
Việc hợp nhất lực lượng và ban hành luật riêng cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc nâng cao hiệu quả công tác giữ gìn an ninh trật tự tại cơ sở. Trước hết luật tạo điều kiện cho việc quản lý tập trung và thống nhất giảm sự chồng chéo trong chỉ đạo điều hành giữa các đơn vị từ đó tiết kiệm nguồn lực nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.
Bên cạnh đó việc xây dựng cơ chế rõ ràng về quyền hạn trách nhiệm và chế độ chính sách giúp các thành viên lực lượng yên tâm công tác từ đó phát huy tốt vai trò và năng lực trong từng tình huống cụ thể đặc biệt trong phòng ngừa tội phạm khi người dân được hỗ trợ với có thông tin đầy đủ từ lực lượng gần gũi như tổ bảo vệ an ninh trật tự thì khả năng ngăn chặn hành vi phạm pháp sẽ hiệu quả hơn.
Ngoài ra mô hình lực lượng mới cũng giúp công an xã chính quy giảm tải phần nào khối lượng công việc thường xuyên nhất là tại các xã đông dân cư hoặc có địa bàn rộng. Sự hỗ trợ tích cực từ lực lượng này trong công tác kiểm tra, giám sát, xử lý vụ việc ban đầu là điều cần thiết trong điều kiện nhân sự công an cấp xã còn hạn chế.
Những điểm cần lưu ý trong thực tiễn triển khai
Mặc dù luật đã ban hành nhưng để triển khai hiệu quả cần có hướng dẫn kịp thời từ các bộ ngành đặc biệt là Bộ Công an và Bộ Tài chính. Việc xác định cụ thể số lượng tổ, thành viên và định mức chi phí hoạt động cho từng địa phương phải được tính toán dựa trên điều kiện thực tế đảm bảo vừa hiệu quả vừa tiết kiệm.
Đồng thời công tác huấn luyện nghiệp vụ với bồi dưỡng kỹ năng cả đánh giá chất lượng hoạt động của lực lượng này cũng cần được thực hiện thường xuyên không nên hình thức hóa hoặc tuyển chọn qua loa vì lực lượng này chính là cánh tay nối dài của chính quyền cơ sở trong công tác giữ gìn an ninh trật tự.
Cần tăng cường công khai minh bạch trong quy trình tuyển chọn tổ chức và sử dụng lực lượng nhằm tạo niềm tin cho người dân và tránh trường hợp lạm dụng quyền hạn gây mất uy tín đặc biệt phải có cơ chế giám sát từ phía cộng đồng và chính quyền địa phương để đảm bảo hoạt động đúng pháp luật và đúng chức năng.
Luật số 30/2023/QH15 là một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả công tác đảm bảo an ninh trật tự tại cơ sở. Với mô hình thống nhất tổ chức chặt chẽ và có cơ chế rõ ràng, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh trật tự ở cơ sở sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác phòng ngừa phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật ngay từ cơ sở tuy nhiên để luật đi vào cuộc sống cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, sự vào cuộc chủ động của cơ quan công an và sự giám sát của người dân. Khi đó lực lượng này sẽ thực sự là chỗ dựa tin cậy cho cộng đồng và góp phần xây dựng xã hội bình yên vững mạnh.