Đấu thầu là hoạt động then chốt trong quá trình đầu tư mua sắm công không chỉ quyết định hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước mà còn phản ánh mức độ minh bạch, công bằng trong quản lý tài chính công. Sau gần một thập kỷ thực thi luật Đấu thầu năm 2013 đã bộc lộ nhiều bất cập trước yêu cầu thực tiễn mới. Luật số 22/2023/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 23 tháng 6 năm 2023 chính là lời đáp ứng cho kỳ vọng hoàn thiện pháp lý trong hoạt động lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư với quản lý nguồn vốn hiệu quả hơn. Luật có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2024 mang theo nhiều đổi mới quan trọng nhằm nâng cao tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả trong đấu thầu.
Mục tiêu và phạm vi điều chỉnh
Luật số 22/2023/QH15 điều chỉnh toàn diện hoạt động đấu thầu trong nước từ mua sắm tài sản công đến lựa chọn nhà đầu tư trong các dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư. Luật xác lập một hệ thống quy định thống nhất từ nguyên tắc, quy trình đến hình thức lựa chọn nhà thầu, trách nhiệm của các bên liên quan với cơ chế giám sát chặt chẽ.
Mục tiêu lớn nhất mà luật hướng tới là nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước bảo đảm công khai minh bạch chống thất thoát lãng phí thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong môi trường đầu tư. Bên cạnh đó luật cũng tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các doanh nghiệp khởi nghiệp có thể tiếp cận các gói thầu phù hợp từ đó lan tỏa giá trị kinh tế trong cộng đồng doanh nghiệp.
Những điểm mới nổi bật
Một trong những nội dung mới đáng chú ý của Luật là việc mở rộng hình thức ưu đãi nhà thầu theo đó các doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, nhà thầu sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường sản phẩm trong nước sẽ được hưởng ưu tiên trong quá trình xét chọn là bước đi mang tính khuyến khích phát triển bền vững nâng cao năng lực sản xuất nội địa.
Luật cũng quy định chi tiết hơn về các hành vi bị nghiêm cấm trong đấu thầu giúp tăng cường tính răn đe với phòng ngừa gian lận đặc biệt trong các khâu nhạy cảm như xây dựng hồ sơ mời thầu với chấm điểm kỹ thuật cả đàm phán hợp đồng. Các hành vi như thông thầu dàn xếp kết quả cản trở nhà thầu khác hay tiết lộ thông tin bí mật đều bị xử lý nghiêm.
Một thay đổi đáng kể khác là quy định cụ thể về bảo đảm dự thầu tùy vào quy mô gói thầu mức bảo đảm sẽ dao động trong khoảng từ một phần trăm đến ba phần trăm giá trị gói thầu. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng nhà thầu tham gia với mục đích thử thời vận không đủ năng lực thực hiện dẫn đến kéo dài tiến độ ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.
Đặc biệt Luật có một chương riêng điều chỉnh hoạt động đấu thầu trong lĩnh vực y tế. Các quy định này giúp tháo gỡ khó khăn trong mua sắm thuốc, trang thiết bị và vật tư y tế vốn là lĩnh vực nhạy cảm và dễ bị trục lợi qua đó tăng cường khả năng tiếp cận thuốc của người dân đảm bảo chất lượng dịch vụ y tế công.
Ngoài ra luật thúc đẩy mạnh mẽ hình thức đấu thầu qua mạng. Tất cả thông tin đấu thầu sẽ được đăng tải công khai trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia giúp các bên dễ dàng truy cập cả tra cứu với đối chiếu. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn tăng tính minh bạch giảm thiểu tình trạng tiêu cực trong xét duyệt.
Tác động dự kiến của luật trong thực tế
Với việc quy định rõ ràng về quy trình và trách nhiệm luật đấu thầu mới sẽ góp phần nâng cao chất lượng công tác lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu xây dựng hồ sơ mời thầu với giám sát thực hiện hợp đồng qua đó nâng cao năng lực quản lý dự án và hiệu quả giải ngân vốn đầu tư công.
Tác động tiếp theo là mở rộng cơ hội cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào các gói thầu quy mô phù hợp. Các chính sách ưu đãi không chỉ là cú hích về tài chính mà còn giúp doanh nghiệp phát triển năng lực tích lũy kinh nghiệm dần vươn lên cạnh tranh ở quy mô lớn hơn.
Ở cấp độ quản lý việc số hóa toàn bộ quy trình đấu thầu qua hệ thống mạng sẽ tạo cơ hội nâng cao năng lực quản trị cho các cơ quan nhà nước. Việc áp dụng công nghệ vào giám sát giúp hạn chế tình trạng bao che né tránh trách nhiệm hay lợi ích nhóm.
Bên cạnh đó quy định cụ thể về đấu thầu y tế sẽ giúp các bệnh viện và cơ sở y tế có cơ sở pháp lý rõ ràng khi thực hiện mua sắm đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngành y đang cần nguồn lực lớn để đổi mới trang thiết bị với nâng cao chất lượng khám chữa bệnh.
Những thách thức trong triển khai
Dù có nhiều điểm tích cực quá trình triển khai Luật số 22/2023/QH15 chắc chắn sẽ gặp phải một số thách thức. Đầu tiên là sự chênh lệch về năng lực giữa các chủ đầu tư, đơn vị mời thầu ở các cấp khác nhau. Nhiều địa phương chưa có đủ cán bộ được đào tạo bài bản về đấu thầu dễ dẫn đến sai sót hay áp dụng sai quy định.
Tiếp theo là yêu cầu đồng bộ về hạ tầng công nghệ để thực hiện đấu thầu qua mạng. Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia cần được nâng cấp liên tục đảm bảo an toàn bảo mật truy cập ổn định cho hàng chục nghìn người dùng trên cả nước.
Ngoài ra thói quen thực hiện đấu thầu theo cách truyền thống còn khá phổ biến. Việc chuyển đổi sang phương thức số hóa cần có thời gian và sự hỗ trợ từ trung ương đặc biệt là đối với các đơn vị ở vùng sâu vùng xa.
Luật số 22/2023/QH15 là bước tiến lớn trong việc hoàn thiện khung pháp lý về đấu thầu tại Việt Nam. Với cách tiếp cận hiện đại linh hoạt toàn diện luật không chỉ tăng cường tính cạnh tranh và minh bạch mà còn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững tuy nhiên để luật thực sự đi vào cuộc sống cần có sự đồng hành của các cấp chính quyền, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành và sự chủ động thích ứng của cộng đồng doanh nghiệp. Khi các điều kiện này được đáp ứng luật đấu thầu mới sẽ trở thành công cụ quan trọng để nâng cao hiệu quả đầu tư công cải thiện chất lượng dịch vụ công phục vụ lợi ích của toàn xã hội.